Ilham toxti: uyghurlar bilen xitaylarning tüp perqi hoquq mesilisi

RFA-Uyghur           Muxbirimiz méhriban

2012-12-13

Ilham toxti ependi yéqinda xongkong «quyash waqti heptilik géziti» ning mexsus ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan siyasiti we uyghurlarning xitay dölitidiki orni qatarliq mesililer heqqide toxtilip, nöwette uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki tüp perqning hoquq mesilisi ikenlikini tekitligen.

AFP

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

«Men hazir bir yaman yüzlinishni (aqiwetni) hés qiliwatimen, pütün mesuliyet uyghurlarning zimmisige yüklenmekte, uyghur ziyaliylirining üstige artilmaqta. (Ular)siler teshebbuskarliq bilen özgiringlar deydu, silerning aranglardiki jinayetchilerni élip kétimiz, sergerdan baliliringlarni yighiwalimiz deydu.

Külkilik emesmu bu! ejeba biz özimizge ige bolalamduq? eger biz 20 ademni teshkillep yighilidikenmiz, shu haman dölet amanliqini qoghdighuchi saqchilar kélip séni tutidu. Biz hazir öz jemiyitimizge, maaripimizgha we tilimizgha ige bolalmaydighan milletke aylanduq.»

Mana bu, özining uyghurlar we uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqidiki tetqiqatliri we qarashliri bilen gherb démokratik döletliri we xelqara metbuatlarda tonulghan, xitay hökümiti teripidin bolsa 5-Iyul ürümchi weqeside «qutratquluq rolini oynighan» dep eyiblinip, uzundin buyan teqib astigha élinip kelgen xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependining yéqinda xongkongda chiqidighan«quyash waqti heptilik géziti» muxbirining mexsus ziyaritini qobul qilghinida dégen sözliri.

Ilham toxti ependi «quyash waqti heptilik géziti» muxbirining «sizningche, shinjangdiki uyghurlar we xitaylar arisidiki barawersizlik qaysi jehette ipadilinidu?» dégen soaligha jawab bérip mundaq deydu.

«Hoquq. Siz shinjangdiki xenzularning shirketlerge igidarchiliq qilishi ularning bu jehette iqtidari küchlük bolghanliqidin dégenge ishinemsiz? undaq emes. Hazirqi junggo bazar igilikidiki iqtisadi qurulmida emes, belki hoquqni desmaye qilghan qurulmida. Shinjang téximu shundaq. Hoquq négizlik mesile. Qalghanlirini asta-Asta özgertishke bolidu. Emeliyette milletler arisidiki bezi shertler barawer emes. Buni chüshinish tolimu asas. Emma hoquq keltürüp chiqarghan barawersizlikni qobul qilghili bolmaydu. Ular milliy ziddiyetni destek qilip hoquqni mustehkemlimekchi. Emma bu xil hoquq bilen milliy menpeet otturisidiki ziddiyet toqunushqa seweb boluwatidu.»

2009-Yili ürümchide yüz bergen 5-Iyul ürümchi weqeside uyghur aptonom rayonining xitay millitidin bolghan sabiq sékrétari wang léchüen we xitay hökümiti teyinligen reis nurbekri qatarliqlar ilham toxti ependini weqede qutratquluq qildi dep eyibligen. Shundaqla ilham toxtining sahibliqidiki uyghur biz tor békiti we diyarim qatarliq uyghur tilidiki barliq tor béketlirini taqash heqqide buyruq bérip, bu tor béketlirining sahibliri, bashqurghuchiliri, muxbirlar we tor béketliride maqale élan qilghan bir türküm uyghur ziyaliylirini türmige tashlighan idi. Gerche 2009-Yili 5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay hökümitining merkizi bolghan béyjingda turuwatqan ilham toxti ependi türmige tashlanmighan, qamaq jazasigha höküm qilinmighan bolsimu, emma uyghurlarning heq-Hoquqliri heqqide yazghan maqaliliri we xelqara metbuatlarning ziyaritini qobul qilghanliqi sewebidin uning barliq paaliyetliri teqib astigha élinip, uning bilen alaqileshken herqandaq uyghur xitay dölet bixeterlik xadimlirining agahlandurushi hetta tutqun qilinishigha uchrighan idi.

Ilham toxti ependi «quyash waqti heptilik géziti» muxbirining ziyaritini qobul qilghinida, muxbirning «siz, shinjang mesilisi heqqidiki qarashliringiz sewebidin bésimgha uchridingizmu?» dégen soaligha qarita, özining 1994-Yildin bashlapla her xil teqib qilish we soraq qilishlargha uchrighanliqini töwendikidek bayan qilidu.

«Basturush, xata chüshinish-Mana bularning hemmisi men yoluquwatqan qismetler. Hökümet dairiliri ilgiri méning pikirlirimni anglashni xalaydighanliqini bildürüp, merkizi hökümetke qarita maqale yézishimni éytqan idi. Ilgiri menmu merkizi hökümetke qarita teshebbuskarliq bilen xet yézip, pikir-Qarashlirimni éytqan idim. Emma hazir men ümidsizlendim, xet yazmaydighan boldum. Men élan qilghan «maariptiki, uyghurlarning nopus sapasigha tesir qiliwatqan iqtisadi mesililer» namliq tekshürüsh doklatim seweblik, 1994-Yili dölet bixeterlik xadimliri tunji qétim öyge izdep kelginide, méning qabahetlik chüshlirim bashlandi. Eyni chaghda apam sarang bolup qalay dégen idi. Gerche méning yétekchi oqutquchimning yardimi bilen maqalem mukapatqa ériship, men türmige tashlinishtin aman qalghan bolsammu, emma ene shundin kéyin méning herqandaq ilmiy tetqiqat témisi élishimgha yol qoyulmidi. Normal ders ötüshümge cheklimiler qoyuldi.»

Ilham toxti ependi 2009-Yili 5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin özige qaritilghan teqipning téximu kücheytilgenlikini bildürüp, özining yéqinqi yérim yil ichidiki ehwalini mundaq teswirleydu.

«Yéqinqi yérim yildin buyan, méning qol téléfonum we kompyutérim daim étiklik we intérnét üzüwétilgen halette bolup keldi, azraq shepe bolsila, yeni qandaqtur bir yighin yaki birer döletning rehbiri ziyaretke kelsila, öyümdiki intérnét üzüwétilidu, téléfonda ünüm toxtitip qoyulidu. Emma intérnét we téléfon heqqi yenila élinidu. Saqchilar bolsa her küni ishikim aldida güzette turidu, tügimes söhbetlishishler dawamlishidu.

Eger, siz mendin «yuqiri rehberlik» bilen sözlisheleydighan meydan hazirlidingizmu dep sorisingiz, men özümning munbirini taptim, u bolsimu dölet amanliqini qoghdash xadimliri kélip manga bésim ishletken chagh. Ashundaq chaghda men toxtimay sözleymen. Mana bu méning birdin-Bir sehnem. Meyli aqiwitimning qandaq bolushidin qetiynezer men peqet heqiqiy awazimni anglatsamla boldi.»

Ilham toxti ependi xongkong «quyash waqti heptilik géziti» muxbirining ziyaritini qobul qilghinida yene, yéqinqi 20 yildin buyan xitayda bash kötürgen chong xitaychiliq we bu xil xahish tesiridin uyghur qatarliq milletler uchrawatqan bésim heqqide toxtalghandin bashqa, muxbirning «shinjang mesiliside uyghur ziyaliylirining pikri hökümetning étibarigha élindimu?», «eger xitay döliti démokratiye yoligha mangsa, shinjang mesilisi hel bolamdu?», «xitay ziyaliyliri uyghurlarning ehwaligha qarita qandaq chüshinish we qollashta boluwatidu?» dégenge oxshash soallirigha jawab bergen bolup, biz söhbetning dawami heqqide dawamliq melumat bérishke tirishimiz.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

发表评论

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / 更改 )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / 更改 )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / 更改 )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / 更改 )

Connecting to %s