Ilham toxti: ‘ nur bekri layaqetlik bir reis emes’

Musteqil tetqiqatchi ilham toxti tünügün yeni yekshenbe küni fransiyidiki ziyaritini axirlashturup béyjinggha qaytti. U béyjinggha qaytishning aldida muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, uyghur élidiki yene bir türküm mesililer üstide pikir bayan qildi.

Ilham toxti muxbirimizning uyghur aptonom rayonining reisi nur bekri heqqide sorighan soallirigha jawab bérip, nur bekrining qandaqlarche reis bolup qalghanliqini bilmeydighanliqini, uning ijraatlirigha asasen reislikke layaqetsiz dep qaraydighanliqini bildürdi.

Soal: uyghur rayonining weziyitide démokratiyining mewjutluqidin söz échish mumkinmu?

Jawap: démokratiye qurulushi jehette, junggoning bashqa ölkiliride az – Tola özgirish boldi, shinjangda bolsa, bu jehette izida toxtap qélish hetta arqigha chékinish bar.

Soal: sizningche, uyghur aptonum rayonining reisi nur bekri uyghur xelqining menpeetige wekillik qilamdu?

Jawap: men uning qandaqlarche reis bolup qalghinini bilmeymen. Hem uni layaqetlik bir reis dep tonumaymen.

Soal: néme üchün?

Jawap: xelqning turmushigha köngül bölmidi. He désila muqimliqni tekitlep, xelqqe tehdit saldi, xelqni qorqutti, emma xelqning turmushigha köngül bolmidi. Shinjang échildi, asasi qurulush tereqqiy qildi emma xelq namratlashti, bolupmu yerlik xelq bolghan uyghurlar namratlashti. Uning üstige dölet teripidin bérilgen aptonomiye hoquqini qilchilik yürgüzelmidi. Aptonomiye qanunila emes, junggoning bashqa ölkiliride yürgüzülüwatqan pasport qanuni. Maarip qanuni, pen – Téxnika qanuni qatarliq qanunlarning hich birini emeliyleshtürmidi.

Soal: sizche, uyghur rayonidiki eng chong mesile néme?

Jawap: ishsizliq, kallam ketsimu deymen, dunya boyiche ishsizliq nisbiti eng yuqiri millet uyghurlar. Men 90 ‏ – Yillarda, merkizi hökümetning toqquzinchi 5 yilliq tetqiqat pilanigha qatnashtim, buning shinjang qismini kötüre aldim, shu chaghda teyyarlighan doklatimda, shinjangda bir yérim milyon éshincha emgek küchi barliqini bildürgen idim, u chaghda, shinjang hökümitini buni étirap qilmighan, hetta u chaghda shinjangda éshincha emgek küchi deydighan uqummu yoq idi. Ikki yil boldi, bu mesilini étirap qilghili.

Soal: sizche, bu ishsizliq nöwettiki iqtisadiy krizisning tesiridin emesmu?

Jawap: yaq, shinjangda bu krizis 50yildin béri mewjut.

Soal: sizche: aptonum rayonluq hökümet, ishsizliqni hel qilishta, charisiz qéliwatamdu yaki chare bar turup hel qilmaywatamdu?

Jawap: hökümet axbaratlirida bayan qilishiche, uyghur rayonigha 2008 – Yili eng köp emgek küchi köchüsh dolquni qozghalghan؛ yeni 1 milyon 200 ming emgek küchi yötkilip kelgen. Mana mushuning özi körsitiduki shinjangda ish imkani, emgek küchige éhtiyaj mewjut. Emma bu imkan néme üchün uyghurlargha yoq, mana bu nur bekri eng bashta oylushidighan mesile idi. Ötken yili qeshqer wilayitining maarip xizmiti doklatidin, toluq otturida oquwatqanlar sanining shu yashtiki yashlarning %9 ini igileydighanliqi melum boldi. Bu démek, qalghan %91 yash ösmür toluqsiz yaki bashlanghuchni oqupla mekteptin toxtidi dégen gep, yézilarda yer 30yilning aldida bölüwétilgen, bu yashlar pütünley ishsiz, ular qandaq yashawatidu, qandaq yashaydu? uning üstige qeshqerde xoten, aqsularda déhqanchiliqtin bashqa ish imkani yoq. Shinjang hökümiti hazir gensu namrat nahiyilerge yardem bériwatidu, gensudin köplep emgek küchi yötkewatidu. Mende gensu hökümet toridin alghan melumatlar bar. Gensu hökümiti nahayiti köp idiyiwi xizmet ishlep, shinjang hökümiti nahayiti köp étibar bérish siyasitini yolgha qoyup, gensudin emgek küchi yötkewatidu. Men köchmen yötkeshke qarshi emes, emma éhtiyajgha qarash kérek. Shinjang hazir 50‏ – We 60‏ – Yillardiki shinjang emes. Köchmenge éhtiyaji yoq. Shunche kop ishsiz bar rayongha néme üchün köchmen ekilidu. Shinjangda ishsizliq yoq bolsa, néme üchün qizlarni ichkirige yötkeydu?

Soal: baya aptonomiye qanuni yolgha qoyulmaywatidu dédingiz, bu jehettin 1 – 2 Misal körsitip bérelemsiz?

Jawap: shinjang hazir, junggoning chong bir kömür bazisigha aylandi, merkez köplep meblegh sélip shinjangni échiwatidu. Aptonomiye qanunida, aptonomiyilik jaylarda bayliq achqanda, qurulush élip barghanda, shu jaydiki yerlik xelqtin xizmetchi qobul qilish kérek, déyilgen, bu hich emeliyleshmidi. Hazir ili wilayitide 3 milyon mo yer achmaqchi, eslide bu yerge jenubtiki éshincha emgek küchi yötkishi kérek idi, emma hazirgha qeder bundaq gep yoq, yenila ichkiridin köchmen yötkeshning gépi bar. Uyghur tili hökümet tili bolushi kérek idi, hökümet tili bolush emes belki yoqutulushqa duch kéliwatidu.

Soal: siz qosh tilliq maaripni uyghurlarning tüp menpeetige xilap dep qaramsiz?

Jawap: eslide qosh tilliq maaripqa qarshi emes, u eslide yaxshi siyaset, emma hazir ijra qiliniwatqini peqet namdila qosh tilliq, emeliyette, xenzu tilni omumlashturush, uyghur tilini chetke qéqish we ajizlashturush boluwatidu.

Soal: sizningche ijra qilishning xata bolushidiki sewep néme?

Jawap: tonush mesilisi, shinjangdiki bir qisim emeldarlarda, qosh tilliq maarip dégen uqumni chüshünüsh toghra emes.

Soal: wangléchuen, xongkongdiki sumrugh téléwiziyiside qilghan sözide, uyghurlarning jungxua éngini östürüsh üchün qosh tilliq maaripni yolgha qoyduq, dédi. Sizche qosh tilliq maarip mushundaq bir ghayini kütse toghra bolghan bolamdu?

Jawap: eger jungxua éngi dégende, döletchilik éngi yeni öz dölitidin pexirlinish éngi démekchi bolsa, uyghurlarning döletchilik éngini östürimiz dése xata bolmaydu, emma bu angni yalghuz xenzuchini ögitish arqiliq östürimiz dése xata bolghan bolidu. Uyghurlarning döletchilik éngi xenzuchini ögengende emes, bu dölettiki xenzular barawer halda yashighan we tereqqiyattin behriman bolghanda shekillinishi mumkin.

Soal: nur bekrining bügünge qeder muqimliqni tekitleshtin, bashqa nutuqlirida uyghurlarning emeliy mesililirini hel qilish toghruluq birer chare yaki qararini anglap baqmiduq, siz xitay ichide yashawatisiz, siz bu heqte bir gep anglidingizmu?

Jawap: lénta késish paaliyetliridin, üch xil küchlerge qarshi qattiq zerbe bérishtin bashqa ishini anglimidim. Uyghurlarning mesilisini chüshünüp – Chüshenmeydighanliqinimu bilmeymen.

Soal: bu yerde nur bekri, merkizi hökümet aldidiki mesuliyiti ijra qilip, uyghur xelqi aldidiki mesuliyitini ada qilmaywatqan gepmu qandaq?

Jawap: yaq, undaq emes, eger merkezning telipi boyiche ish tutqan bolsa, tereqqiyatni birinchi orungha qoyghan bolatti, chünki, xujintaw, shinjangdiki birinchi mesile tereqqiyat mesilisi dédi. Shinjang hökümiti, tereqqiyat bolghandila, andin muqimliq bolidighanliqini tonushi kérek idi. Nur bekri üch xil küchlerge zerbe bérish bilen muqimliqni qoghdaymen, döletke töhpe qoshumen dep oylawatidu, eksiche, muqimliqqa eng chong tehdit nur bekrining ijraatidin kéliwatidu. Uzun mezgilni oylighanda, uyghurlarning iqtisadiy turmushini, yaxshilash, üch xil küchlerge zerbe bérishla emes ularning néme üchün kélip chiqqanliqini tetqiq qilish, mesilini hel qilish kérek idi, bu heqiqiy muqimliq we döletning pütünlüki üchün xizmet idi, hazir nur bekri xata ijraati bilen yerlik xelqning merkizi hökümetke we xenzu xelqighe qarita öchmenlikini qozghawatidu. Mana bu dölet pütünlükige ziyanliq heriket.

Soal: bir mutexessis bolush süpitingiz bilen, rayonluq yaki merkizi hökümetke qandaq teklipingiz bar?

Jawap: shinjang hökümet rehberliri üstidin merkizi tekshürüsh élip bérishi kérek. Heqiqiy iqtidarliq we xelqqe sadiq kishiler rehberlik ornigha ötüshi kérek؛ ikkinchisi, shinjang weziyiti yosunda tetqiq qilinip, uyghur xelqining mesililirige aldi bilen toghra bir diagnoz qoyulushi kérek, andin toghra chare tépishtin söz échish mumkin. Bu ilmiy tekshürüshlerge choqum, uyghur ziyaliyliri qatnishishi kérek.

Hörmetlik oqurmenler, ilham toxti, 20 yildin béri, uyghur élining iqtisadini tetqiq qilmaqta. U merkizi milletler uniwérsitétida iqtisad ilmidin ders bermekte. Uning iqtisad sahesidiki tetqiqat netijiliri béyjingdiki bir türküm iqtisadshunas alimlar we merkizi hökümettiki alaqidar rehberlerning étirap qilishigha érishken. Shunga we 90 ‏ – Yillarda, xitay 9 ‏ – Besh yilliq tereqqiyat pilanigha mutexessis süpitide qatnashqan we uyghur éligha alaqidar bölümige mesul bolghan. Ilham toxti uyghur élining iqtisadi tereqqiyatidin uyghurlar behriman bolalmaydiken, xitayda muqimliqning her waqit tehdit astida bolidighanliqini bildüridu.

Biz ilham toxtining pikirlirini bundin kéyin her hepte axirida “mutexessisler bilen söhbet” programmimizda anglitishni dawamlashturimiz.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu söhbet xatirisining tepsilatini anglaysiler.

ulinish:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-tohti-fransiyide3-03032009035823.html/story_main?searchterm=ilham+tohti&encoding=latin

发表评论

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / 更改 )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / 更改 )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / 更改 )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / 更改 )

Connecting to %s