Xitayda meshhur shexslerning tor betlirige bolghan qamal eng éghir bolmaqta

Chégrisiz muxbirlar teshkilati qatarliq xelqara insan heqliri teshkilatlirining melumatigha qarighanda, xitay dunyada intérnét eng omumlashqan döletlerning biri bolush bilen bille, intérnét qamalimu eng qattiq dölet iken. Bolupmu yéqinqi birnechche yildin buyan, xitayda intérnétte erkin pikir bayan qilghan kishilik hoquq aktiplirining tor betliri taqilip, ularning normal paaliyetliri cheklengen iken.
Muxbirimiz mihriban
2010-11-02
Ilham-tohti-305

Süret, 2009 – Yili féwralda, ilham toxti ependining fransiyini ziyaret qilghandiki süriti.

RFA Photo / Shohret Hoshur

Bügün merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti uyghurbiz tor békitining sahibi ilham toxti ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitaydiki intérnét qamali heqqide toxtaldi.

Fransiye agéntliqining ötken heptidiki xewiridin melum bolushiche, xitayda 2009 yili 6 – Ayning axirighiche texminen 338 milyon tor aboniti barliqi éniqlanghan. Shundaqla bu san her küni texminen 200 ming kishi etrapida köpiyiwatqanliqi melum. Intérnétning omumlishish nisbiti 22.6% Bolup, dunyada aldinqi qatarda turidiken. Emma, xitayda intérnétke bolghan qamalimu eng éghir bolup, hazirghiche dunyada intérnét sewebidin qolgha élinghan 90 kishining 57 nepiri xitayda bolup, ular asasen intérnétte élan qilghan eserliri sewebidin türmige qamalghan, xelqarada nami chiqqan kishilik hoquq aktipliri iken. Xitayda 2008 – Yil 12 – Aygha qeder tizimgha élinghan ammiwi tor betliri 2 milyon 900 ming, shexslerning blogi(shexsi munazire tor béti) 162 milyon bolup, bularni tekshürüsh üchün texminen 40 ming etrapida intérnét saqchisi qoyulghan iken.

Fransiye agéntliqining xewiride bu melumatning menbeliri körsitilip, bu uchurning amérika merkizi axbarat idarisining herqaysi döletlerning intérnét ehwali heqqidiki doklati, chégrisiz muxbirlar teshkilati, xelqara intérnét alaqe komitéti, xitay iqtisadiy alaqe uchur merkizi qatarliqlarning doklati asasida teyyarlanghanliqi xewer qilinghan.

Xewerde yene, hazirghiche xitayda intérnétte eser élan qilghanliqi üchün xitay hökümiti teripidin qolgha élinghan hem normal paaliyetliri cheklengen kishilerdin kishilik hoquq aktipi xu jya, tibetlik ayal yazghuchi wéy sé, uyghurbiz torining sahibi uyghurlardin chiqqan iqtisadshunas ilham toxti, xu jyianing ayali kishilik hoquq aktipi zéng jingyen, yazghuchi xen xen qatarliqlarning paaliyetliri heqqidimu tepsiliy melumat bérilip, ular xitayda intérnét sewebidin qolgha élinghan hem teqip astida turuwatqan wijdan mehbusliri dep teriplengen.

Xewerde, uyghurbiz torining sahibi musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependi heqqide melumat bérilip “ilham toxti 1969 – Yili tughulghan. Uyghurlardin chiqqan iqtisadshunas, milletler uniwérsitétining oqutquchisi. U 2006 – Yili ‘uyghurbiz’ tor bétini qurup, shinjangdiki milliy munasiwet heqqide munazire meydani hazirlidi. Iqtisadshunas bolush süpiti bilen uyghurlarning nöwettiki ehwalini tonushturup, xitay hökümitining shinjangda yürgüzüwatqan siyasitini tenqidlidi. Shunga uning tor béti köp qétim xitay hökümiti teripidin taqiwétildi.2009 – Yili 5 – Iyul ürümchide uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki qanliq toqunush yüz bergendin kéyin, xitay hökümiti ‘uyghurbiz’ torini milletler arisida adawet peyda qilip qutratquluq qildi dep eyiblidi. Ilham toxti bir mezgil tutup turuldi. Xitay edib wang lishyung hem uning ayali tibet yazghuchisi wéysin qatarliqlarning torda ilham toxtini qoyup bérish heqqidiki imza toplash herikiti we xelqaraning bésimidin kéyin ilham toxti qoyup bérildi. Emma uning barliq heriketliri teqip astigha élindi. Ilham toxtining déyishiche, saqchilar uni emdi hökümetni tenqid qilmasliqi, eger herikitini toxtatmisa, türmige kiridighanliqi heqqide agahlandurghan iken,” dep teriplengen.

Fransiye agéntliqining yuqiriqi melumatida, xitaydiki meshhur kishilik hoquq aktipliridin biri dep teriplengen ilham toxti ziyaritimizni qobul qilip, uyghur tor betlirining hazirqi ehwali hem özining yéqindin buyanqi ehwali heqqide toxtaldi.

Ilham toxti ependining bildürüshiche, 5 – Iyul ürümchi weqesidin kéyin shexsler teripidin qurulghan uyghur tor betlirining taqiwétilishi uyghur torchiliqidiki eng zor yoqitish hésablinidiken. Ilham toxti ependi yene, hazir yéngidin qurulghan uyghurche tor betlirining asasen hökümet teripidin chiqirilghan hem hökümetning teshebbusi bilen qurulghan tor betliri bolghachqa, bu tor betliride erkin pikir qilish imkaniyiti yoqluqini, shunga uyghurlarda bu tor betlirini körüsh qizghinliqi iyul weqesidin ilgirikidin zor derijide töwenlep ketkenlikini, shunga hazir öziningmu uyghurche tor betlirini anche körmeydighanliqini bildürdi.

Ilham toxti ependi özining nöwettiki ehwali heqqide toxtilip, 5 – Iyul weqesidin kéyin, özining blogi hem uyghurbiz torining xitaydiki tor boshluqining pütünley taqalghanliqini, éliktronluq xet sanduqi ochuq halette bolsimu, emma kelgen yollanmilarning intérnét saqchiliri teripidin tekshürülidighanliqini bildürdi.

Igilishimizche, bultur ürümchide yüz bergen 5 – Iyul ürümchi weqesidin kéyin, uyghur aptonom rayon reisi nur bekri hem eyni chaghdiki uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari wang léchüen qatarliqlarning “uyghurbiz”, “diyarim”, “shebnem” qatarliq tor betlirini weqede qutratquluq qildi, dep eyiblishidin kéyin, uyghurlar teripidin qurulghan 200 din artuq tor béti pütünley taqilip ketken. Ilham toxti ependi béyjingda saqchilar teripidin bir mezgil tutup turulup kéyin qoyup bérilgen bolsimu, emma torda maqale élan qilghan gülmire, gheyret niyaz hem tor bet sahibliridin dilshat perhat, nureli obulqasim, nijat azad qatarliqlargha döletni parchilash jinayiti artilip, ular muddetsiz hem muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilinghan idi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

发表评论

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / 更改 )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / 更改 )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / 更改 )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / 更改 )

Connecting to %s